گويد با مردمان كه ايشان را بترساند و بگويد كه : شما به آيات خداى مؤمن نه [ ايد ] ( 1 ) . و عطاردى در شاذّ خواند كه : تكلمهم ، به فتح « تا » و سكون « كاف » من الكلم ، از جراحت ، و اين معنى از تكليم استخراج شايد كردن ، و آن تكثير فعل را شايد ، يعنى به جراحت مىكند ايشان را يك بار پس از ديگر . ابو الجوزاء گفت ، عبد اللَّه عبّاس را گفتم : اين كه خداى گفت در حقّ « دابّة الارض » كه « تكلَّمهم » ( 2 ) ، از كلام است [ يا از كلم ] ( 3 ) ؟ گفت : از هر دو ، با مؤمنانش كلام باشد و با كافران كلم و جراحت ( 4 ) . * ( أَنَّ النَّاسَ ) * ، كوفيان خواندند : « انّ » به فتح همزه تعليقا بالكلام ، و باقى قرّاء به كسر خواندند بر ابتدا ، چنان كه بر تكلَّمهم ( 5 ) وقف كنند . و قوله : * ( أَنَّ النَّاسَ ) * ، حكايت كلام او نباشد ، بل كلامى باشد مستأنف . و اگر از « كلم » استيناف ( 6 ) كنند هم بر اين قراءت راست باشد . قوله : * ( وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً ) * - الاية ، آنگه حق تعالى گفت : ياد كن اى محمّد آن روز كه ما حشر كنيم از هر امّتى گروهى را از آنان كه آيات ما به دروغ دارند ، * ( فَهُمْ يُوزَعُونَ ) * ، ايشان را جمع كنند ، و گفتند : اوّل ايشان را باز دارند تا آخر ايشان رسد تا آنگه كه همه را به دوزخ برند . عبد اللَّه عبّاس گفت : يدفعون ، و اصحاب ما به اين آيت تمسّك كردند در صحّت رجعت ، و گفتند خداى تعالى در اين آيت گفت ( 7 ) : روزى باشد كه ما زنده كنيم از هر گروهى جماعتى را ، و اين نه روز قيامت باشد ، براى آن كه روز قيامت همه خلايق را حشر كنند چنان كه : وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ( 8 ) . . . ، و گفت : وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً ( 9 ) ، و اين روز جز آن روز باشد به هر حال . و صادق را - عليه السّلام - پرسيدند كه : در رجعت خداى تعالى كه را زنده كند ؟ گفت دو گروه را : من محض الايمان محضا او محض الكفر محضا ، گفت : آن كه او ايمان محض دارد يا كفر محض .

--> ( 3 - 1 ) . آط : ندارد ، از آب ، افزوده شد . ( 2 ) . مش : يكلَّمهم . ( 4 ) . آب باشد . ( 5 ) . آط : يكلَّمهم ، با توجّه به معنى تصحيح شد . ( 6 ) . كا : اشتقاق . ( 7 ) . آب ، آز : فرمود . ( 8 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 22 . ( 9 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 47 .